Tradisjonsbakst knytt til julehøgtida

Då var det tid for julebaksten! Dette er den samlinga eg har gleda meg aller mest til – og etter ei kjekk fjerde samling der vi fekk prøve oss på ulike typar lefser og flatbrød, var heimeoppgåva å lage to ulike produkt basert på mjøl. Eit av produkta skal vere lefse eller flatbrød, og det andre skal vere ei anna type tradisjonsbakst som vi vel sjølve. Sidan eg allereie har laga flatbrød i forbindelse med familiedag på Haualeite syntest eg det var mest fornuftig å prøve meg på lefsebaking denne gongen. I tillegg skal eg lage bestemors krumkaker, min personlege julefavoritt.

 

Litt om korn

Korn har vore dyrka heilt tilbake til om lag 12.000 – 10.000 f.Kr. Gjennom dagens Tyrkia, Syria Iran og Irak har vi eit område kalla «den fruktbare halvmånen» med elvene Tigris og Eufrat på kvar si side. Det er anslått at dette var det fyrste området der det vart dyrka korn. Dette var med på å etablere busetjing og ei stabil matforsyning (Bjørnstad, 2005) og danna grunnlaget for sivilisasjonen slik den har utvikla seg fram til i dag.

 

Lefsebaking

Ved sidan av flatbrød  er lefser eit av dei brødslaga som har lengst tradisjonar i Noreg. Lefsene var frå gammalt av høgtidskost og vart særleg brukt ved bryllaup, gravøl og barsel. Det et monge tradisjonar knytt til lefsebaksten og framgangsmåten ved tilberedning varierer ut frå kva type lefse det er. Vi deler grovt sett lefser inn i to typer, - mjuke og harde. Eksempel på mjuke: potetlefse, mysmørlefse mørlefse og kling. Eksempel på harde: gnikalefser, kammalefse og krinalefse. På same måte som flatbrøda var lefsene rekna som ein del av gardens matforsyning (Röstad, 1979).

 

Lefseoppskrifta eg har valt å bruke er ei gammal lokal oppskrift frå Anna Bjåstad, «ei lokal legende innan lefsebaking» ifølgje Vikebladet Vestposten (Eilertsen, 2023). Oppskrifta fekk eg fyrste gong i niandeklasse ved Hareid Ungdomskule, der det kvart år sidan år 2000 har vore fast tradisjon å ha lefsebaking saman med besteforeldre i forbindelse med den årlege «besteforeldrefesten».

 

Opprinnelsen til oppskrifta er noko uviss, men truleg stammar den frå Store Alme, garden der Anna vaks opp. Anna var ein driven lefsebakar og ho baka for sal til både konfirmasjonar, bryllaup og jul - og heldt mange kurs i regi av Husmorlaget (Eilertsen, 2023). Ifølgje lokale eldre damer eg har snakka med, er dette sannsynlegvis ei av dei oppskriftene som er mest nytta i Hareid og Ulstein området.

 

Når ein skal bake lefser er det nødvendig med litt utstyr. Du treng steiketakke, bakstepinne, kjevle med ruter, kost til å koste vekk overflødig mjøl og bakeunderlag (dette gjer arbeidet mykje enklare!), samt sprayflaske med vatn til dynking.
I tillegg trengs det ein del opprevne laken eller kjøkenhandkle, disse skal vere fuktige og heilt fri for vaskemiddel slik det ikkje kjem smak på lefsene.

Anna Bjåstad - Foto: Gaute Hareide, 1979. Lånt frå Vikebladet Vestposten

 

Oppskrift på Anna’s tynnlefser

©       5 ½ dl mjølk

©       700 g kveitemjøl

©       50 g mjuk margarin

©       2 ms sukker

©       ½ pakke gjær

©       2 ms vatn

©       1 ts bakepulver

Smørkrem til 36 lefser

©       1 kg smør

©       4 ½ dl sukker

  Blandast godt

 

Framgangsmåte

Eg byrja fyrst med å koke mjølka, i mellomtida smuldra eg smøret i mjøl og sukker. Når mjølka hadde kokt opp slo eg den over blandinga og stampa den inn med ei tresleiv. Her er det viktig å ikkje røre for mykje slik at blandinga vert seig. Deretter lot eg blandinga kjøle seg ned før eg hadde i gjæra som eg hadde rørt ut med vatn og bakepulver. Eg knadde så deiga og delte ho opp i 12 emne, la dei på eit brett dekka med plast før eg lot emna kvile ein halvtimes tid.

 Prosessen med lefsedeiga - Foto: Anne-Beth Hansen

Medan deiga kvilte gjorde eg klar steikestasjonen. Deiga vart kjevla ut på ei sjølvlaga bakematte, den fungerte heilt fint, men til seinare skal eg skaffe meg ein tyngre variant av seglduk då den sklei litt rundt på benken. Eg kjevla lefsene så tynne eg berre klarte før eg steikte dei på takka. Ifølgje oppskrifta er det den sist steikte sida som er «pensida» og denne skal vere ut når vi skal smøre. Når lefsa var ferdig steikt la eg den imellom to fuktige klede, i tillegg til at eg dynka den med ekstra vatn med ei sprayflaske.

 

Når alle emna var ferdigsteikte snudde eg stabelen opp-ned, og byrja med å smøre den fyrste lefsa. Eit tynt lag med smørkrem er nok. Deretter bretta eg inn kantane frå begge sider slik dei møttest på midten, før eg bretta ein gong til slik det vart ein avlang rektangel. Ferdigsmurte lefser må oppbevarast i frysar. Dersom lefsene skal oppbevarast i romtemperatur må dei vere tørre. Eg la lefsene i stabel med matpapir imellom og pakka dei i plastikkpose. No ligg dei i frysa i påvente av jul.

Smøring av lefse - Foto: Anne-B. Hansen

 

Mormor’s krumkaker

Det er få ting som triggar julefølelsen slik som heimelaga krumkaker. Lukta frå kjøkenet heime når krumkaker låg sirleg danderte ut over benkar og bord var eit sikkert juleteikn. Dette er ein av dei få kakesortane vi framleis lagar til jul og eg har no sett meg eit personleg mål om å føre denne tradisjonen vidare. Krumkaker med ein god dæsj multekrem tek meg rett tilbake til mormor si stove når eg var lita jente og heile slekta var samla til juleselskap. Kvar oppskrifta kjem frå veit vi ikkje, men at den har eksistert i minst 80 år er eg ikkje i tvil om.

Krumkaker - Foto: Anne-B. Hansen

Oppskrift

©       3 egg

©       2 koppar sukker

©       2 koppar smør

©       1 kopp mjølk og vatn til saman

©       2 koppar potetmjøl

©       2 koppar kveitemjøl

 

Framgangsmåte

Eg byrja med å smelte smøret og sette det til avkjøling. Så piska eg egg og sukker ti eggedosis, deretter blanda eg inn resten av ingrediensane og lot røra svelle litt. Eg tok meg også litt kunstneriske friheiter og tilsette ein dæsj med vaniljeessens, berre for å prøve. Eg syntes røra vart litt tjukk, så eg tilsette litt meir vatn.

Klargjering av krumkakerøre - Foto: Anne-B. Hansen

Liten hjelpar - Foto: Anne-B Hansen

 

Steikinga gjekk relativt greitt føre seg. Det vart litt tilpasingar av temperatur og lengde på steikinga i starten, her måtte eg berre prøve meg litt fram. Eg tilsette også litt meir vatn i røra undervegs. Eg brukte ei lita ause med røre i jarnet, kanskje tilsvarande 2 spiseskeier.

 

Den utfordrande delen var å rulle krumkakene fine. Dei er veldig varme og ein må jobbe raskt då dei stivnar fort. Sidan eg ikkje hadde krumkakerulle vart det ein prøvelse å forme dei til kremmarhus med fingrane, men eg fekk raskt dreisen på det og fann ein teknikk som fungerte bra. Resultatet vart knasande sprø kaker, akkurat slik dei skal vere. Server gjerne med multekrem til. Kakene har god haldbarheit og bør oppbevarast i ei tett boks slik dei held seg sprø.

 

Det er ein kunst å vente tålmodig på eigen kreasjon - Foto: Anne-B. Hansen

Vurdering og refleksjonar

Sjølve prosessen var ganske enkel for begge oppskriftene. Å lage lefser er absolutt ikkje ein einmannsjobb, så til neste gong må eg ha litt assistanse. Trass dette synest eg lefsene vart tynne og fine og fargen vart bra. Eg måtte sjølvsagt ta ein smakebit når dei var ferdig smurt og vil seie at dette vart ein suksess til fyrste gong å vere.

 

Krumkakene vart eg også nøgd med, men til neste gong trur eg at eg skal bruke enda litt meir vatn og kanskje også ha litt mindre røre i jarnet ved steiking. Ifølgje mor mi vart dei litt i tjukkaste laget. Smaken var det derimot ingenting å seie på så eg vil seie meg nøgd med resultatet på disse også. Eg skal forøvrig skaffe meg ei krumkakerulle slik at rullinga blir litt enklare neste gong.

 

Ferdig resultat - Foto: Anne-B. Hansen

Referanser

Bjørnstad, Å. (2005). Korn - frå steinalder til genalder. Oslo: Tun Forlag AS. Hentet fra https://www.nb.no/items/1293469c077b89df7a9f1135f3aa9c5f?page=3

Eilertsen, A. (2023, desember 17). Vikebladet Vestposten. Hentet november 12, 2025 fra https://www.vikebladet.no/kultur/n/RGgJ7d/ei-lokal-legende-innan-lefsebaking

Röstad, S. (1979). Flatbrød, Lefsebaking. Oslo: Landbruksforlaget.